म यो सहरकी सुखी आमा

दुई महिनाअघिसम्म खसी बजारमा घाँस पुर्‍याउने यी आमैको सरुवा भएको छ । ‘घाँसी आमै’ बाट अहिले यी माग्ने आमै भएकी छिन् । भद्रकाली मन्दिर परिसरलाई कर्मथलो बनाएकी छिन् यिनले । हुन त राजधानीमा माग्ने र घाँस काट्नेको कुनै कमी छैन । उनका भन्दा सयौंगुना दुःखका पहाड चढेका असंख्य मानिस भेटिन्छन् यहाँ । ८० कटेकी यी आमै उनीहरूभन्दा भिन्न यसकारण भइन्, उनी घाँस काट्दा पनि सुखी छिन्, माग्दा पनि सुखी । 
भद्रकाली मन्दिरमा मुसेली आमासँग भेट्दा उनी डबल गन्दै थिइन् । मैले प्रश्न गर्न नभ्याउँदै उनले उत्तर दिइन्, ‘भोलि घरबेटी भाडा लिन आउँदै छन् । भोलि १० गते होइन् ? त्यसैले पैसा पुर्‍याउँदैछु ।’ 
मुसेली आमासँगको मेरो चौथो भेट थियो । उनलाई यति धेरै नरम मैले पहिला पाएकी थिइन् । उनलाई मुसेली नामले कमैले चिन्छन् । ‘खसी बजारकी आमा’ उनको ‘ब्रान्ड नेम’ हो ।
खसी बजारका हरेक सदस्य उनको ‘हुङ्कार’सँग परिचित थिए । उनको छेउमा जानु र उनको विषयमा सोध्नु निकै साहसपूर्ण काम हुन्थ्यो । उनका छेउमा पर्ने हरेक अनजान मानिस उनका लागि लुटेरा थिए । त्यसैले त उनीसँग बोल्न चाहनेलाई आँसी -हँसिया) देखाएर तर्साउँथिइन् । अविश्वासको पनि बलियो कारण छ उनीसँग ।

यिनको जन्मथलो र कर्मथलो रामेछापको बिजुलीकोट । उमेर थाहा छैन, ०२९ सालमा यी काठमाडौं आइन्, त्यो बेला ४० कटिसकेकी थिइन् । आमा थिइन् । बा मुसली दुई वर्षको हुँदै मरेका, तीन दिदीबहिनी, एक दाजु । गाउँमै उनको बिहे भयो । श्रीमान् मरेपछि उनी आमासँगै बस्थिन् छोरो लिएर । आमा पनि मरिन् । आमाले उनको नाममा केही पाटो जग्गा राखिदिएकी थिइन् । दाजु इन्डियन आर्मीमा थिए । छोरा नभएकाले उनले ‘साठी र एक वर्ष’मा अर्का भाउजू बिहे गरे छोरा पाउन । तिनै छोरा पाउन ल्याएकी भाउजूले २०२८ सालतिर त्यही पाटो जग्गाका लागि उनलाई बारीमा लौरैलौराले हानिन् । फेरि लौरो नखान र लौराको डाम मेट्न उनी काठमाडौं हानिइन् गाउँकी एक सुब्बेनी बाहुनीसँग । ‘महेन्द्र पोहोर मर्‍यो, यो वर्ष हामी काठमाडौं आएको,’ उनले भनिन् । 
उनको बिहे कहिले भयो ? उनैलाई नै याद छैन । कति वर्षकी थिइन् त्यसबेला ? त्यो पनि याद छैन । यति मात्र होइन, उनलाई आफ्ना श्रीमान्को नामसमेत याद छैन । फगत, यत्ति थाहा छ, ‘श्रीमान् कलकत्तामा काम गर्थे ।’ के काम गर्थे उनलाई नसोधौँ किनकि उनलाई यो पनि थाहा छैन । उनी कहिल्यै श्रीमान्सँग कलकत्ता गइनन् । त्यसैले उनलाई थाहा छैन । 

‘हामी नपढेकालाई कसरी याद हुन्छन् यस्ता कुरा,’ उनले भनिन् । नपढेर के भयो, उनी त आमा हुन् नि ! भन्छिन्, ‘छोराछोरीको पो याद हुन्छ ।’ त्यो भने उनलाई राम्ररी याद छ । त्यो हो- महेन्द्र राजा मर्नुअघि उनका ‘राजा’ मरे । 
कोही छैन उनको साथमा । आफूले जन्माएको ‘मुटुको टुक्रा’को एक प्रति फोटोसम्म पनि छैन । किन ? ‘आफ्नो त छैन अरूको किन राख्ने ?’ माटोले टालिएको हात कन्याउँदै अचम्मको कारण सुनाइन्, ‘एकपटक पैसा माग्न आएको थियो, अहिले आएको छैन । पैसा दिन्न । त्यसैले आउँदैन अचेल ।’ 
छोरा कता छ ? उनलाई जानकारी छैन । ‘हाँडीगाउँतिर छ रे भन्ने सुनेकी छु,’ ‘रे’ सुनाइन्, ‘नभेटेको १२ वर्ष भयो,’ यसो भन्दा उनको अनुहारमा कुनै दुःख झल्किएन । छोरा लिन आए जानुहुन्छ ? 
‘अँहँ, जान्न आफूलाई मन लागेको खान पाइँदैन कमाएकी छु । एक्लै बसे मीठोमीठो खान पाइन्छ । म त जान्नँ बाबै,’ उनले धक 
फुकाएर भनिन् ।

घरमा जग्गा थियो ६ रोपनीजति अन्न फल्ने । छोराको नाममा थियो, अहिले के गरेको छ, थाहा छैन् । काठमाडौं आएपछि पनि उनी कहिलेकाहीँ जान्थिन् भेटघाट गर्न । आजकल जान छाडिन् । यसमा पनि उनी दुःखी छैनन् । 
मुसलीलाई लाग्छ उनीभन्दा उनको छोरा दुःखी छन् । ‘उसलाई पैसा कमाउन गाह्रो छ । म त सुखी छु, मलाई पैसा कमाउन सजिलो छ,’ उनले छोराप्रति सहानुभूति देखाइन् । छोराप्रति उनको अन्य गुनासो छैन । गुनासो सुनाएर केही हुन्छजस्तो पनि उनलाई लाग्दैन् । ‘भनेर के हुन्छ ? मैले जति त कसैले भोगेको छैन । नभनेर पो मेरा ‘सत्तुर’ त धेरै छन्,’ उनी ठान्छिन् । 
उनको डल्लुमा कोठा छ, महिनाको पाँच सय भाडा तिर्छिन् । उनको कोठाको पनि छुट्टै कहानी छ । पहिला मीनभवन बस्थिन्, सटरको कोठा थियो । महिनाको सय तिर्थिन् । दस वर्ष बसिन्, त्यसपछि घरबेटीले महंगीको कुरा गर्दै भाडा बढाए । उनीसँग नयाँ कोठा खोज्नुको विकल्प रहेन । दुई/चारजनालाई कोठा खोज्न लगाइन् ‘कमिसन’ दिनेगरी । बल्लबल्ल एक वृद्धले डल्लुमा कोठा खोजिदिए, दुई सय कमिसन खाएर । ती वृद्ध त्यसै घरमा बस्थे । उनी सरेपछि वृद्धले त्यो घर छाडिदिए । तर, किन ? उनले अहिलेसम्म बुझेकी छैनन् । घर सिमेन्टले बनेको छ । त्यसैले उनलाई राम्रो लाग्छ ।
त्यो कोठा सुत्न र खाना पकाउन मात्र प्रयोग गर्छिन् उनी । कोठाका सबै समान उनीसँगै हिँड्छन् । उनी सधँ भाँडाकुँडा साथमै बोक्छिन्, आफूसँग भएजति । एउटा कसाँडी, दुईवटा थाल, दुईवटा कचौरा र तीनवटा जति ‘जम्बो’ बोतल उनका कुल भाँडाकुँडा हुन् । ती सबै उनी बोकेरै हिँड्छिन् । अहिले माग्न थालेपछि एउटा दानीले उनलाई नयाँ डस्ना दिएका छन् । त्यो पनि साथमै बोक्छिन् । 
‘एउटा पुरानो डस्ना घरमै छ । यो नयाँ भएकाले बोकेको,’ उनले भनिन् । यिनलाई साथमा लिएर हिँड्दा दुईवटा फाइदा छन् । एक भाँडा चोरिने डर हुँदैन, अर्को जहाँ मन लाग्यो त्यहीँ पकाएर खान पाइन्छ । ताल्चा लगाएको कोठाबाट पनि भाँडा चोरिन्छ र ? ‘चोरिँदैन त, ताल्चा त प्याक्क गइहाल्छ नि,’ उनलाई आजकलका खासा कम्पनीका ताल्चामा विश्वास छैन ।

‘मेरो साढे तीन सय परेको भुस्से चुल्हो त्यहीँबाट हरायो,’ चोरीको प्रमाण दिइन् उनले । उनी खाना एकपटक मात्रै पकाउँछिन् बेलुका, त्यहीँबाट अलिकति बिहानलाई राख्छिन् ।
घाँस काट्ने बेलामा उनी ११ बजेतिर मात्र उठ्थिन् । आजकल सातै बजे उठ्दा पनि ढिला हुन्छ । यहाँ मान्छे आएर गइसक्छन् । त्यसैले चाँडो उठ्न परेन?’ उनले भनिन् । निद्रा नै बढी लाग्छ उनलाई । ‘मलाई कस्तो बोक्साबोक्सी लाग्छ, बिहान नेवारहरू बाजा बजाएर स्वयम्भूबाट र्फकेपछि मात्र उठ्छु,’ उनी ठूलो हाँसो हाँसिन् । 
सरकारले वृद्धाभत्ता छुट्याएको उनलाई थाहा छ । तर, उनले अहिलेसम्म लिएकी छैनन् । आफूसँग नागरिकता नभएकाले वृद्धाभत्ता नपाएको उनको गुनासो छ । उनले नागरिकता नबनाएकी भने होइनन् । जनमतसंग्रहताका आमाछोरा जहाज चढेर रामेछाप पुगेका थिए, नागरिकता बनाउन । ‘नागरिकता बनाउन जहाज चढ्दा धेरै पैसा गयो, पछि बागबजारमा हरायो,’ पश्चातापविहीन हाँसो हाँसिन् उनी । 
बिहान १० बजेतिर उठ्नु, बेलुकाको रेडिमेड खाना तताएर खानु अनि राम्रो घाँसको खोजीमा काठमाडौंका जमिन चहार्नु, ४ बजेतिर खसीबजारमा घाँस पुर्‍याउनु र बेलुकी ६ बजेतिर बिहानसम्मलाई पुग्नेगरी खाना पकाउनु उनको दैनिकी थियो । उनको बुढ्यौलीसँगै त्यो दैनिकी पनि फेरियो अहिले ।

उनी अहिले आउने सबैलाई थोते हाँसो देखाएर स्वागत गर्छिन् । आजकल उनको नजर काठमाडौंको जमिनबाट हटेर दाताको हातमा हुन्छ । उनलाई घाँस काट्न रमाइलो टुँडिखेल लाग्यो । खसीबजारबाट नजिक पनि थियो र घाँस पनि थियो । 
मुसलीको खानाप्रतिको लगाव पनि अचम्मको छ । उनलाई भात त्यति मीठो लाग्दैन । उनी चिउरा खान्छिन् । त्यो पनि माछाको टाउकासँग । टाउको नै किन ? ‘घाँटीमा अड्किँदैन त्यसैले,’ उनले टाउकाको ‘विज्ञापन’ गरिन् । अहिले टाउको कहिलेकाहीँ खान्छिन्, पैसा धेरै कमाएको दिन । अरू दिन दस रुपैयाँमा पाइने भुटेको माछामा चित्त बुझाउने गरेकी छिन् । ‘दुई सय कमाउँदा र पचास कमाउँदा एउटै हुन्छ त ? आजकल म त्यहीँ भुटेकोमा पानी हालेर खान्छु,’ उनले मितव्ययी हुन सिकाइन् । 
मुसेली त्यति रोगी छैनन् । एकपटक उनको पेटमा डल्लो पलायो, कान्छीऔंला जत्रो मोटो । उनी अस्पताल गइन् । डाक्टरले औषधि दियो । गाह्रो भए वीर अस्पताल जान भनेको थियो । उनलाई लाग्यो, पेटमा घाउ छ । त्यसपछि चिया खान छाडिदिइन् । मासको दाल पनि खान्नन्, घाउ पाक्ने पीरले । त्यो डल्लो अझै छ त्यसैले अझै पनि छोडेका कुरा खान सुरु गरेकी छैनन् । घाउ पाके आफू मर्ने डर छ उनलाई । उनी चुरोट पनि खान्थिन्, काठमाडौं आएपछि याक । त्योभन्दा पहिले सालको पातमा सुर्ती बेरेर । त्यही डल्लो आउँदा डाक्टरले नखा भनेपछि छाडिदिइन् । केही वर्षअगाडि उनको दाँतले धेरै दुःख दियो उनलाई । उनी वीर हस्पिटल गइन्, उपचार गर्न । च्वाट्टै निको भयो । ‘दाँत दुःखेकाहरू वीर हस्पिटल जानुपर्ने रहेछ,’ उनले फेरि ‘विज्ञापन’ गरिन् । भद्रकालीमा माग्न थालेपछि तरकारी बाँड्न ल्याउनेले उनलाई पनि दिन्थे तर, उनले खान छोडिन्, पेट दुख्ने भएर । 
उनी सिनेमा हल एकपटक मात्र गएकी छिन् छोरासँग, कुमारी हल । कुन फिल्म थियो ? याद छैन । ‘मान्छेले सेतो ओड्थ्यो, सेतो ओड्ने फिल्म के ?’ सम्झिन खोज्दै उनले भनिन् । 
उनी वर्षको एकपटक नुहाउँछिन् पानी पर्दा असारतिर । आफूलाई नुहाउनै आवश्यक नभएको उनको निचोड छ । लुगा पनि भिज्यो भने अर्को फेर्छिन्, नत्र त्यही लगाउँछिन् । यो वर्ष उनलाई असार आएन । उनी भन्छिन्, ‘पानी परेपछि नुहाउने हो । खै त पानी परेको ?’ यो वर्ष उनले नुहाउने पानी परेकै छैन ।